Insonlar ishtirokidagi tadqiqotlarga qo‘yiladigan etik talablar
Uzbek Journal "Problems of Mechanics" asosan mexanika, mashinasozlik, transport tizimlari, mashina va mexanizmlar, hisoblash modellashtirish hamda turdosh muhandislik yo‘nalishlaridagi tadqiqotlarni nashr etadi.
Ayrim tadqiqotlarda insonlar ishtirok etishi mumkin. Bunday tadqiqotlarga ergonomika, biomexanika, mehnat xavfsizligi, inson–mashina o‘zaro ta’siri, haydovchi yoki operator xatti-harakati, muhandislik ta’limi, foydalanish qulayligini sinash, so‘rovnoma, suhbat hamda inson harakati yoki ish faoliyatini o‘lchash kiradi.
Etik tasdiq
Mualliflar insonlar ishtirokidagi tadqiqotlarning amaldagi institutsional va milliy etik talablarga muvofiqligini ta’minlashi kerak.
Talab etilgan hollarda tadqiqot boshlanishidan oldin vakolatli etik qo‘mita yoki muassasaning ruxsati olinishi shart.
Qo‘lyozmada quyidagilar ko‘rsatilishi kerak:
- tasdiqlovchi muassasa yoki etik qo‘mita nomi;
- mavjud bo‘lsa, tasdiq yoki ro‘yxatga olish raqami;
- xabardor qilingan rozilik olingani haqidagi ma’lumot.
Tavsiya etiladigan bayonot:
Etik tasdiq: Tadqiqot [muassasa yoki etik qo‘mita nomi] tomonidan tasdiqlangan, tasdiq raqami [raqam].
Agar rasmiy etik tasdiq talab etilmagan bo‘lsa, quyidagicha ko‘rsatiladi:
Etik tasdiq: Ushbu tadqiqot uchun amaldagi institutsional va milliy talablarga muvofiq rasmiy etik tasdiq talab etilmadi.
Xabardor qilingan rozilik va ishtirokchilarni himoya qilish
Tadqiqotdagi ishtirok ixtiyoriy bo‘lishi kerak. Ishtirokchilarga tadqiqotning maqsadi, jarayonlari, mumkin bo‘lgan xavflari va ularning ma’lumotlaridan foydalanish tartibi tushuntirilishi lozim.
Mualliflar:
- talab etilgan hollarda xabardor qilingan rozilikni olishi;
- shaxsiy hayot, maxfiylik va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishi;
- asossiz jismoniy, ruhiy, kasbiy yoki texnik xavflarga yo‘l qo‘ymasligi;
- tegishli hollarda ishtirokchini tadqiqotdan chiqish huquqi bilan ta’minlashi kerak.
Tavsiya etiladigan bayonot:
Ishtirok etishga rozilik: Tadqiqot boshlanishidan oldin barcha ishtirokchilardan ixtiyoriy xabardor qilingan rozilik olindi.
Himoyaga muhtoj ishtirokchilar
Quyidagi shaxslar ishtirokidagi tadqiqotlarda qo‘shimcha himoya choralari qo‘llanilishi kerak:
- voyaga yetmaganlar;
- mustaqil qaror qabul qilish imkoniyati cheklangan shaxslar;
- xizmat bo‘ysunuvi sharoitida qatnashayotgan xodimlar;
- boshqa ehtimoliy himoyaga muhtoj shaxslar yoki guruhlar.
Talab etilgan hollarda ota-ona, vasiy yoki qonuniy vakilning roziligi olinishi kerak.
Insonlar ishtirok etmaydigan tadqiqotlar
Agar tadqiqot inson ishtirokchilari, shaxsiy ma’lumotlar, so‘rovnomalar, suhbatlar, foydalanish qulayligini sinash yoki inson bilan bog‘liq o‘lchovlarni o‘z ichiga olmasa, quyidagicha ko‘rsatiladi:
Insonlar ishtirokidagi tadqiqot: qo‘llanilmaydi.
Talablarga rioya qilmaslik
Amaldagi etik talablarga javob bermaydigan tadqiqot rad etilishi, ko‘rib chiqilishi to‘xtatilishi yoki qo‘shimcha tekshiruvga yuborilishi mumkin. Nashrdan keyin aniqlangan etik muammolar jurnalning amaldagi siyosatlariga muvofiq tuzatish, xavotir bildirish bayonoti yoki maqolani qaytarib olishga olib kelishi mumkin.
Siyosatni boshqarish
Ushbu siyosat 2026-yil 1-avgustdan kuchga kiradi va davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.
Insonlar ishtirokidagi tadqiqotlarga oid savollar quyidagi manzilga yuborilishi kerak: