Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish siyosati
Uzbek Journal "Problems of Mechanics" sun’iy intellekt va AI yordamidagi vositalardan mas’uliyatli foydalanilgan taqdirda, ular tadqiqot hamda qo‘lyozmani tayyorlash jarayoniga yordam berishi mumkinligini tan oladi.
Sun’iy intellektdan foydalanish originallik, aniqlik, maxfiylik, mualliflik huquqi, tadqiqot halolligi va shaffoflik talablariga zarar yetkazmasligi kerak. Jurnalga taqdim etilgan barcha materiallar uchun inson mualliflar to‘liq javobgardir.
Sun’iy intellekt va mualliflik
Sun’iy intellekt vositalari, katta til modellari, chatbotlar va boshqa noinsoniy tizimlar muallif yoki hammuallif sifatida ko‘rsatilishi mumkin emas.
AI vositalari qo‘lyozma uchun javobgarlikni qabul qila olmaydi, uning yakuniy nusxasini tasdiqlay olmaydi, manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qila olmaydi, mualliflik huquqini o‘tkaza olmaydi yoki ishning halolligiga oid savollarga javob bera olmaydi.
Faqat jurnalning mualliflik mezonlariga javob beradigan shaxslar muallif sifatida ko‘rsatilishi mumkin.
Mualliflarning sun’iy intellektdan foydalanishi
Mualliflar AI vositalaridan quyidagi maqsadlarda foydalanishi mumkin:
- til va grammatikani yaxshilash;
- dasturlash yoki ma’lumotlarni qayta ishlashga yordam berish;
- dastlabki matn loyihalarini tayyorlash;
- ma’lumotlarni tahlil qilish yoki vizualizatsiya qilish;
- tadqiqot materiallarini tashkil qilish va taqdim etish.
Mualliflar AI yordamida olingan barcha faktlar, hisob-kitoblar, manbalar, dasturiy kodlar, talqinlar va xulosalarni mustaqil ravishda tekshirishi kerak.
AI vositalaridan quyidagi maqsadlarda foydalanish taqiqlanadi:
- ma’lumot, natija, manba, iqtibos yoki dalillarni uydirma qilish;
- plagiat yoki takroriy nashrni yashirish;
- chalg‘ituvchi talqinlarni yaratish;
- mualliflarning ilmiy fikrini almashtirish;
- maxfiy, shaxsiy yoki cheklangan ma’lumotlardan ruxsatsiz foydalanish.
AI’dan foydalanishni oshkor qilish
Tadqiqot, tahlil, dasturlash, talqin, rasmlarni tayyorlash yoki qo‘lyozma mazmunini yaratishga jiddiy hissa qo‘shgan AI vositalaridan foydalanish oshkor qilinishi kerak.
Bayonotda quyidagilar ko‘rsatiladi:
- AI vositasining nomi;
- ma’lum bo‘lsa, uning versiyasi;
- undan foydalanish maqsadi;
- tadqiqot yoki qo‘lyozmaning qaysi qismida foydalanilgani.
Bayonot “Metodlar”, “Minnatdorlik” bo‘limida yoki alohida AI’dan foydalanish bayonoti sifatida berilishi mumkin.
Agar AI ilmiy mazmunni yaratmasa yoki jiddiy o‘zgartirmasa, oddiy imlo, grammatika, tinish belgisi yoki formatni tuzatish, odatda, oshkor qilishni talab etmaydi.
Tavsiya etiladigan bayonot:
Ushbu qo‘lyozmani tayyorlashda mualliflar [AI vositasining nomi va versiyasi]dan [foydalanish maqsadi] uchun foydalandilar. Mualliflar olingan barcha materiallarni tekshirdilar va qo‘lyozmaning yakuniy mazmuni uchun to‘liq javobgarlikni o‘z zimmalariga oladilar.
AI yordamida yaratilgan tasvirlar va rasmlar
AI yordamida yaratilgan yoki o‘zgartirilgan tasvirlar haqiqiy tadqiqot ma’lumotlari yoki tajriba dalillari sifatida taqdim etilmasligi kerak.
Agar AI’dan foydalanish tadqiqot metodologiyasining zarur va hujjatlashtirilgan qismi bo‘lsa hamda natijalarni ilmiy tekshirish mumkin bo‘lsa, bunday foydalanish alohida ko‘rib chiqilishi mumkin.
Ruxsat etilgan foydalanish:
- “Metodlar” bo‘limida bayon qilinishi;
- tegishli rasm izohida oshkor qilinishi;
- aniqlik jihatidan tekshirilishi;
- mualliflik huquqi, litsenziya, maxfiylik va etik talablarga muvofiq bo‘lishi kerak.
AI vositalaridan ilmiy tasvirlarning muhim qismlarini chalg‘ituvchi tarzda qo‘shish, olib tashlash, yashirish yoki o‘zgartirish uchun foydalanish mumkin emas.
Taqrizchilar va muharrirlarning AI’dan foydalanishi
Taqrizchilar va muharrirlar qo‘lyozmalar, qo‘shimcha fayllar, taqriz xulosalari yoki maxfiy yozishmalarni ommaviy yoki jurnal tomonidan ruxsat berilmagan AI tizimlariga yuklamasligi kerak.
AI mustaqil ekspert fikrini almashtirmasligi va tahririy qaror qabul qilish uchun ishlatilmasligi kerak.
Taqrizchilar o‘z xulosalarining aniqligi, xolisligi va originalligi uchun to‘liq javobgardir. Ruxsat etilgan har qanday AI’dan foydalanish mas’ul muharrirga oshkor qilinishi kerak.
AI’dan faqat jurnal tomonidan maxsus tasdiqlangan yoki taqdim etilgan xavfsiz tizim orqali foydalanishga ruxsat berilishi mumkin.
Siyosatga rioya qilmaslik
AI’dan jiddiy foydalanishni oshkor qilmaslik, soxta AI mazmunini taqdim etish yoki qo‘lyozma maxfiyligini buzish quyidagi choralarni keltirib chiqarishi mumkin:
- tushuntirish yoki tuzatish talab qilish;
- tahririy ko‘rib chiqishni to‘xtatish;
- qo‘lyozmani rad etish;
- qabul qilish qarorini bekor qilish;
- nashrdan keyin tuzatish, xavotir bildirish yoki maqolani qaytarib olish;
- masalani Qoidabuzarliklar haqidagi da’volarni ko‘rib chiqish siyosati asosida baholash.
Siyosatni boshqarish
Ushbu siyosat 2026-yil 1-avgustdan kuchga kiradi va sun’iy intellekt texnologiyalari, nashr etikasi hamda amaldagi huquqiy talablarning rivojlanishiga qarab davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.
AI vositalaridan foydalanishga oid savol yoki murojaatlar quyidagi manzilga yuborilishi kerak:
Ushbu siyosat COPEning AI muallifligi, javobgarlik, shaffoflik va taqriz jarayonining maxfiyligiga oid tegishli tavsiyalariga asoslanadi