Xabardor qilingan rozilik siyosati
Uzbek Journal "Problems of Mechanics" tadqiqotda ishtirok etuvchi shaxslarning huquqlari, shaxsiy hayoti, qadr-qimmati va xavfsizligi hurmat qilinishi hamda himoya qilinishini talab etadi.
Ushbu siyosat insonlar ishtirokidagi tadqiqotlar, so‘rovnomalar, suhbatlar, foydalanish qulayligini sinash, inson–mashina o‘zaro ta’siri, ergonomika, biomexanika, kasbiy baholash, shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar, fotosuratlar, videoyozuvlar va inson faoliyatini o‘lchashga tatbiq etiladi.
Ishtirok etishga rozilik
Tadqiqotda ishtirok etish ixtiyoriy bo‘lishi kerak. Ishtirokchilarga tadqiqot boshlanishidan oldin quyidagilar haqida aniq ma’lumot berilishi lozim:
- tadqiqotning maqsadi va jarayonlari;
- ishtirokning taxminiy davomiyligi;
- mumkin bo‘lgan xavf yoki noqulayliklar;
- ma’lumotlarning qanday to‘planishi, ishlatilishi, saqlanishi va himoya qilinishi;
- tegishli hollarda ishtirok etishni rad etish yoki tadqiqotdan chiqish huquqi.
Amaldagi institutsional yoki milliy etik talablarda nazarda tutilgan hollarda yozma xabardor qilingan rozilik olinishi kerak.
Qo‘lyozmada quyidagi bayonotdan foydalanish tavsiya etiladi:
Ishtirok etishga rozilik: Tadqiqot boshlanishidan oldin barcha ishtirokchilardan ixtiyoriy xabardor qilingan rozilik olindi.
Agar rozilik talab etilmagan bo‘lsa, mualliflar tegishli tushuntirish berishi kerak.
Nashr etishga rozilik
Tadqiqotda ishtirok etishga berilgan rozilik shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni nashr qilishga avtomatik rozilik hisoblanmaydi.
Qo‘lyozmada quyidagi shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan materiallar mavjud bo‘lsa, nashr uchun alohida rozilik olinishi kerak:
- fotosurat yoki videotasvirlar;
- shaxsiy ma’lumotlar;
- ishtirokchilarning fikr va bayonotlari;
- biometrik ma’lumotlar yoki faoliyat ko‘rsatkichlari;
- ish joyi yoki kasbiy faoliyatga oid ma’lumotlar;
- ishtirokchini aniqlash imkonini beruvchi boshqa axborot.
Tavsiya etiladigan bayonot:
Nashr etishga rozilik: Ishtirokchilar shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar va/yoki tasvirlarni nashr etishga xabardor qilingan rozilik berdilar.
Agar shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar nashr qilinmasa, quyidagicha ko‘rsatiladi:
Nashr etishga rozilik: qo‘llanilmaydi.
Shaxsiy hayot va maxfiylik
Mualliflar keraksiz identifikatsiya qiluvchi ma’lumotlarni olib tashlashi va ishtirokchilarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishi kerak.
Ismlar, aloqa ma’lumotlari, identifikatsiya raqamlari, aniq tug‘ilgan sanalar, yuz tasvirlari, ish joyiga oid ma’lumotlar yoki boshqa identifikatsiya qiluvchi axborot ilmiy jihatdan zarur bo‘lmasa va alohida rozilik bilan tasdiqlanmasa, nashr qilinmasligi kerak.
Faqat ko‘zlarni yopish yoki tasvirni ozgina o‘zgartirish shaxsni yashirish uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin.
Ma’lumotlarni anonimlashtirish tadqiqotning ilmiy mazmuni yoki ishonchliligini buzmasligi kerak.
Voyaga yetmagan va himoyaga muhtoj ishtirokchilar
Voyaga yetmaganlar, mustaqil qaror qabul qilish imkoniyati cheklangan shaxslar, xizmat bo‘ysunuvi sharoitidagi xodimlar va boshqa himoyaga muhtoj guruhlar uchun qo‘shimcha himoya choralari qo‘llanilishi kerak.
Talab etilgan hollarda ota-ona, vasiy yoki qonuniy vakilning roziligi olinadi. Imkon qadar ishtirokchining o‘z roziligi ham olinishi lozim.
Rozilik bosim, majburlash yoki noo‘rin ta’sirsiz erkin ravishda berilishi kerak.
Oldin to‘plangan va ikkilamchi ma’lumotlar
Tadqiqotda oldin to‘plangan shaxsiy ma’lumotlar, yozuvlar, tasvirlar yoki boshqa identifikatsiya qiluvchi axborotdan foydalanilsa, mualliflar bunday foydalanishga quyidagilardan biri orqali ruxsat mavjudligini ta’minlashi kerak:
- dastlabki rozilik;
- etik qo‘mita qarori;
- amaldagi ma’lumotlarni himoya qilish qoidalari;
- boshqa qonuniy va etik asos.
Shaxsiy ma’lumotning ochiq manbada mavjudligi etik baholash yoki rozilik zaruratini avtomatik ravishda bekor qilmaydi.
Majburiy bayonotlar
Tadqiqot xususiyatiga qarab, qo‘lyozmada quyidagilarga oid bayonotlar bo‘lishi kerak:
- etik tasdiq;
- ishtirok etishga rozilik;
- nashr etishga rozilik;
- ma’lumotlarning mavjudligi;
- maxfiylik va anonimlashtirish.
Insonlar yoki shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar ishtirok etmagan tadqiqotlarda quyidagicha ko‘rsatiladi:
Xabardor qilingan rozilik: qo‘llanilmaydi.
Talablarga rioya qilmaslik
Talab etilgan rozilikni olmaslik yoki rozilik haqida noto‘g‘ri ma’lumot berish quyidagi choralarni keltirib chiqarishi mumkin:
- tushuntirish yoki tuzatish talab qilish;
- qo‘lyozmani ko‘rib chiqishni to‘xtatish yoki rad etish;
- identifikatsiya qiluvchi ma’lumotlarni olib tashlash;
- nashrdan keyin tuzatish, xavotir bildirish bayonoti yoki maqolani qaytarib olish;
- masalani jurnalning tegishli etik siyosatlari asosida tekshirish.
Mualliflar rozilik haqidagi barcha bayonotlarning aniqligi uchun javobgardir.
Siyosatni boshqarish
Ushbu siyosat 2026-yil 1-avgustdan kuchga kiradi va davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.
Xabardor qilingan rozilikka oid savollar quyidagi manzilga yuborilishi kerak: