Nashr etikasi va qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot

Uzbek Journal "Problems of Mechanics" ilmiy nashrlar ishonchliligini himoya qilish maqsadida nashr etikasi, tadqiqot halolligi, tahririy mustaqillik va shaffoflikning yuqori standartlariga rioya etadi. Mazkur siyosat mualliflar, muharrirlar, taqrizchilar, nashriyotchi va nashr jarayonida ishtirok etuvchi boshqa tomonlarning axloqiy majburiyatlarini belgilaydi.

Jurnal Nashr etikasi qo‘mitasining COPE Core Practices asosiy tamoyillariga, shuningdek Committee on Publication Ethics (COPE), Directory of Open Access Journals (DOAJ), Open Access Scholarly Publishing Association (OASPA) va World Association of Medical Editors (WAME) tomonidan ishlab chiqilgan Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing tamoyillariga amal qiladi.

Nashriyotchining majburiyatlari

I-EDU GROUP LLC Uzbek Journal "Problems of Mechanics" jurnalining nashriyotchisi sifatida quyidagilar uchun mas’uldir:

Tahririy mustaqillik. Bosh muharrir va tahririyat jamoasining mustaqilligini himoya qilish. Nashriyotchi alohida qo‘lyozmalarni qabul qilish, qayta ishlashga yuborish yoki rad etish bo‘yicha qarorlarga aralashmasligi kerak.

Infratuzilma va resurslar. Jurnalning samarali faoliyat yuritishi uchun zarur tahririy, texnik, ma’muriy va raqamli infratuzilmani ta’minlash.

Etik masalalarda ko‘mak. Belgilangan tartib-taomillarga muvofiq qoidabuzarliklar haqidagi da’volar, nizolar, tuzatishlar, maqolalarni qaytarib olish va xavotir bildirish bayonotlarini ko‘rib chiqishda muharrirlarga ko‘maklashish.

Shaffoflik. Jurnalga egalik, boshqaruv, to‘lovlar, mualliflik huquqi, litsenziyalash, taqriz jarayoni va tahririy siyosat haqidagi ma’lumotlarning to‘g‘ri va jamoatchilik uchun ochiq bo‘lishini ta’minlash.

Raqamli saqlash. Nashr etilgan materiallarning uzoq muddatli mavjudligini ta’minlash uchun ishonchli raqamli arxivlash va saqlash tizimlarini qo‘llab-quvvatlash.

Muharrirlarning majburiyatlari

Bosh muharrir va tahririyat jamoasi a’zolari quyidagilar uchun mas’uldir:

Tahririy qarorlar. Qo‘lyozmalar bo‘yicha qarorlarni faqat ularning ilmiy sifati, originalligi, metodologik asoslanganligi, jurnal yo‘nalishiga muvofiqligi, bayonning aniqligi va ilmiy ahamiyatiga asoslangan holda qabul qilish.

Tahririy qarorlarga muallifning irqi, etnik kelib chiqishi, jinsi, dini, millati, fuqaroligi, muassasaga mansubligi, nogironligi, siyosiy qarashlari, akademik lavozimi yoki shaxsiy xususiyatlari ta’sir qilmasligi kerak.

Taqriz jarayonini boshqarish. Talablarga javob beradigan qo‘lyozmalar tegishli malakaga ega mutaxassislar tomonidan adolatli, o‘z vaqtida, maxfiy va ilmiy jihatdan puxta taqrizdan o‘tkazilishini ta’minlash.

Maxfiylik. Taqdim etilgan qo‘lyozmalar, taqrizchilarning shaxsi, mualliflar haqidagi ma’lumotlar, tahririy yozishmalar va e’lon qilinmagan ma’lumotlarning maxfiyligini himoya qilish.

Manfaatlar to‘qnashuvi. Har qanday moliyaviy, kasbiy, institutsional yoki shaxsiy manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish va tegishli ravishda boshqarish. Muharrir manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lgan qo‘lyozmani ko‘rib chiqishdan chetlanishi kerak.

Tadqiqot halolligi. Plagiat, takroriy nashr, mualliflik nizolari, ma’lumotlar yoki tasvirlarni manipulyatsiya qilish, ma’lumotlarni uydirma qilish, soxtalashtirish, noetik tadqiqotlar va boshqa qoidabuzarliklar bilan bog‘liq holatlarni baholash.

Nashrdan keyingi choralar. Nashr etilgan ilmiy materiallarning aniqligi va yaxlitligini saqlash uchun zarur hollarda tuzatishlar, maqolani qaytarib olish, xavotir bildirish bayonotlari yoki boshqa bildirishnomalarni e’lon qilish.

Muharrirlar mualliflarning aniq yozma ruxsatisiz taqdim etilgan qo‘lyozmalardagi e’lon qilinmagan ma’lumotlardan shaxsiy tadqiqotlari yoki manfaatlari uchun foydalanmasligi kerak.

Taqrizchilarning majburiyatlari

Taqrizchilar quyidagilarga rioya etishi kerak:

  • obyektiv, dalillarga asoslangan, adolatli va konstruktiv baholar taqdim etish;
  • faqat o‘z mutaxassislik sohasiga tegishli qo‘lyozmalarni baholash;
  • taqrizni kelishilgan muddatda yakunlash yoki qo‘shimcha vaqt talab etilsa, tahririyatni zudlik bilan xabardor qilish;
  • qo‘lyozmalar, ma’lumotlar, metodlar, natijalar va tahririy yozishmalar bo‘yicha qat’iy maxfiylikni saqlash;
  • e’lon qilinmagan ma’lumotlardan shaxsiy, kasbiy yoki tijorat manfaatlari uchun foydalanmaslik;
  • mavjud yoki ehtimoliy manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish hamda xolislikni ta’minlash mumkin bo‘lmaganda taqrizdan voz kechish;
  • tegishli tarzda iqtibos keltirilmagan muhim nashrlarni aniqlash;
  • plagiat, takroriy nashr, ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish, etik muammolar yoki boshqa ishlar bilan jiddiy o‘xshashlik alomatlari haqida muharrirlarni xabardor qilish;
  • shaxsiy tanqid, kamsituvchi iboralar, dushmanona izohlar yoki asossiz ayblovlardan saqlanish;
  • taqriz jarayonida mualliflar bilan faqat tahririyat orqali muloqot qilish.

Taqrizchi tahririyatning oldindan bergan ruxsatisiz taqrizni boshqa shaxsga topshirishi mumkin emas.

Mualliflarning majburiyatlari

Mualliflar quyidagilarga rioya etishi shart:

  • avval e’lon qilinmagan va boshqa jurnalda ko‘rib chiqilmayotgan original ishni taqdim etish;
  • tadqiqot metodlari, ma’lumotlari, tahlillari va natijalarini aniq, to‘liq va shaffof bayon qilish;
  • tadqiqotni tekshirish, takrorlash yoki yanada rivojlantirish imkonini beradigan yetarli metodologik tafsilotlarni taqdim etish;
  • tadqiqotning asosiy hujjatlari va birlamchi ma’lumotlarini saqlash hamda tasdiqlovchi ma’lumotlarni jurnalning Ma’lumotlarning mavjudligi siyosatiga muvofiq taqdim etish;
  • barcha tegishli manbalarga aniq havola berish hamda plagiat, matndan noo‘rin qayta foydalanish va iqtiboslarni manipulyatsiya qilishga yo‘l qo‘ymaslik;
  • ma’lumotlarni uydirma qilish, soxtalashtirish, natijalarni tanlab taqdim etish, tasvirlarni noo‘rin o‘zgartirish va natijalarni chalg‘ituvchi tarzda bayon qilishga yo‘l qo‘ymaslik;
  • barcha moliyalashtirish manbalari hamda moliyaviy, kasbiy, institutsional yoki shaxsiy manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish;
  • tadqiqotga qonuniy yordam ko‘rsatgan, ammo mualliflik talablariga javob bermaydigan shaxslar, muassasalar, infratuzilmalar va tashkilotlarga minnatdorlik bildirish;
  • mualliflar ro‘yxatiga kiritilgan barcha shaxslar jurnalning mualliflik mezonlariga javob berishini hamda qo‘lyozmaning taqdim etilgan va yakuniy nusxalarini tasdiqlaganini ta’minlash;
  • qo‘lyozmada qayta foydalanilgan mualliflik huquqi bilan himoyalangan materiallar uchun zarur ruxsatlarni olish.

Tadqiqot inson ishtirokchilari, inson ma’lumotlari, insondan olingan materiallar, hayvonlar yoki etik nazorat talab etiladigan boshqa faoliyatlarni o‘z ichiga olgan hollarda mualliflar barcha zarur ruxsatlarni olishi hamda ruxsat bergan organ, tasdiqlash raqami va tegishli rozilik ma’lumotlarini aniq ko‘rsatishi kerak.

Mualliflar taqdim etilgan yoki nashr qilingan qo‘lyozmada jiddiy xato yoki noaniqlikni aniqlasa, tahririyatni darhol xabardor qilishi va tegishli tuzatish yoki maqolani qaytarib olish jarayonida hamkorlik qilishi shart.

Mualliflik va hissa qo‘shish

Mualliflik faqat ishning konsepsiyasi, dizayni, amalga oshirilishi, tahlili, talqini yoki tayyorlanishiga salmoqli ilmiy hissa qo‘shgan hamda uning mazmuni uchun javobgarlikni qabul qiladigan shaxslarga berilishi kerak.

Barcha mualliflar:

  • qo‘lyozmaning yakuniy nusxasini tasdiqlashi;
  • uni jurnalga taqdim etish va nashr qilishga rozilik bildirishi;
  • o‘z hissasini aniq ko‘rsata olishi;
  • ishning halolligi va yaxlitligi uchun javobgarlikni qabul qilishi kerak.

Tegishli hollarda mualliflarning hissasi CRediT Contributor Roles Taxonomy asosida bayon qilinishi kerak.

Ishga hissa qo‘shgan, ammo mualliflik mezonlariga javob bermaydigan shaxslar ularning roziligi bilan “Minnatdorlik” bo‘limida ko‘rsatilishi kerak.

Qo‘lyozma taqdim etilgandan keyin muallifni qo‘shish, olib tashlash yoki mualliflar tartibini o‘zgartirish haqidagi so‘rovlar yozma tushuntirish va o‘zgarishdan ta’sirlanadigan barcha mualliflarning yozma roziligi bilan asoslanishi kerak. Jurnal yetarli darajada asoslanmagan mualliflik o‘zgarishlarini rad etishi mumkin.

Manfaatlar to‘qnashuvi siyosati

Mualliflar, taqrizchilar, muharrirlar va nashr jarayonining boshqa ishtirokchilari tadqiqot, taqriz yoki tahririy qaror qabul qilish jarayoniga ta’sir ko‘rsatishi mumkin deb asosli ravishda baholanishi mumkin bo‘lgan har qanday munosabat yoki holatni oshkor qilishi kerak.

Manfaatlar to‘qnashuviga quyidagilar kirishi mumkin:

  • grantlar, mehnat munosabatlari, maslahat xizmatlari uchun to‘lovlar, gonorarlar, patentlar, aksiyalarga egalik yoki boshqa moliyaviy manfaatlar;
  • shaxsiy munosabatlar yoki kasbiy nizolar;
  • yaqindagi hamkorlik yoki hammualliflik;
  • institutsional mansublik;
  • akademik, mafkuraviy yoki raqobatga oid manfaatlar.

Manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lgan muharrir tegishli qo‘lyozmani ko‘rib chiqmasligi kerak. Taqrizchi o‘zining xolisligi asosli ravishda shubha ostiga olinishi mumkin bo‘lgan topshiriqdan voz kechishi shart.

Manfaatlar to‘qnashuvining mavjudligi nashrga avtomatik ravishda to‘sqinlik qilmaydi, biroq u oshkora bayon qilinishi va tegishli ravishda boshqarilishi kerak.

Tadqiqot va nashr etikasini buzish

Tadqiqot va nashr etikasini buzish holatlariga quyidagilar kiradi, biroq ular bilan cheklanmaydi:

  • plagiat va matndan noo‘rin qayta foydalanish;
  • ma’lumotlarni uydirma qilish yoki soxtalashtirish;
  • tasvirlar, rasmlar yoki natijalarni manipulyatsiya qilish;
  • takroriy yoki ortiqcha nashr;
  • qo‘lyozmani bir vaqtning o‘zida bir nechta jurnalga taqdim etish;
  • iqtiboslarni manipulyatsiya qilish;
  • oshkor etilmagan manfaatlar to‘qnashuvi;
  • noetik tadqiqot;
  • noto‘g‘ri mualliflik yoki hissa qo‘shishni noto‘g‘ri ko‘rsatish;
  • taqriz jarayonini manipulyatsiya qilish;
  • maxfiy ma’lumotlardan ruxsatsiz foydalanish.

Qoidabuzarlik haqidagi da’volar adolatli, maxfiy va yakuniy natijani oldindan belgilamagan holda ko‘rib chiqiladi. Jurnal tushuntirishlar, birlamchi ma’lumotlar, etik hujjatlar, mualliflikka oid yozuvlar yoki boshqa tasdiqlovchi dalillarni talab qilishi mumkin.

Zarur hollarda jurnal mualliflarning muassasasi, etika qo‘mitasi, moliyalashtiruvchi tashkilot yoki boshqa vakolatli organga murojaat qilishi mumkin. Tekshiruvlar belgilangan tartib-taomillarga va ilmiy nashrlar yaxlitligiga rioya qilgan holda tegishli COPE tavsiyalari asosida amalga oshiriladi.

Shikoyatlar va apellatsiyalar

Mualliflar, taqrizchilar, o‘quvchilar va boshqa tomonlar tahririy tartib-taomillar, nashr etikasi, xodimlarning xatti-harakati, taqriz jarayoni yoki nashr etilgan materiallarga oid shikoyatlarni taqdim etishi mumkin.

Mualliflar jiddiy faktik, protsessual yoki etik xato yuz bergan deb hisoblagan hollarda tahririy qaror ustidan apellatsiya berishi mumkin. Apellatsiyada aniq tushuntirish va uni tasdiqlovchi dalillar keltirilishi kerak.

Imkon qadar apellatsiya va shikoyatlar bahsli qaror uchun bevosita mas’ul bo‘lmagan muharrir yoki boshqa malakali shaxs tomonidan ko‘rib chiqiladi. Muallifning muharrirlar yoki taqrizchilarning ilmiy xulosasiga rozi emasligi apellatsiyani qabul qilish uchun o‘z-o‘zidan yetarli asos hisoblanmaydi.

Apellatsiya yoki shikoyatni ko‘rib chiqish natijasi murojaat qiluvchiga ma’lum qilinadi. Jurnalning yakuniy qarori, odatda, qat’iy hisoblanadi.

Tuzatishlar, maqolalarni qaytarib olish va xavotir bildirish bayonotlari

Uzbek Journal "Problems of Mechanics" ilmiy nashrlar aniqligi va yaxlitligini saqlashga intiladi.

Tuzatish. Nashr qilingan maqolada uning asosiy natijalari yoki xulosalarini haqiqiy emas deb hisoblashga olib kelmaydigan xato yoki kamchilik mavjud bo‘lsa, tuzatish e’lon qilinishi mumkin.

Maqolani qaytarib olish. Maqola natijalari jiddiy xato yoki qoidabuzarlik, plagiat, takroriy nashr, noetik tadqiqot, manipulyatsiya yoki nashr standartlarining boshqa jiddiy buzilishi sababli ishonchsiz bo‘lsa, maqola qaytarib olinishi mumkin.

Xavotir bildirish bayonoti. Maqolaga doir asosli shubhalar mavjud bo‘lsa, ammo tekshiruv yakunlanmagan, aniq xulosaga kelinmagan yoki sezilarli darajada kechikayotgan bo‘lsa, xavotir bildirish bayonoti e’lon qilinishi mumkin.

Tuzatishlar, maqolalarni qaytarib olish va xavotir bildirish bayonotlari:

  • tegishli maqolani aniq ko‘rsatishi;
  • bildirishnoma e’lon qilinishining sababini tushuntirishi;
  • o‘z vaqtida va shaffof ravishda e’lon qilinishi;
  • ochiq foydalanish uchun mavjud bo‘lib qolishi;
  • asl maqola bilan elektron tarzda bog‘lanishi;
  • asl ilmiy yozuvni saqlagan holda uning joriy maqomini aniq ko‘rsatishi kerak.

Maqolani qaytarib olish jazolash chorasi emas, balki ilmiy nashrlar qaydini tuzatish mexanizmi hisoblanadi.

Insonlar va hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlar uchun etik standartlar

Tegishli hollarda inson ishtirokchilari, shaxsni aniqlash imkonini beruvchi inson ma’lumotlari yoki insondan olingan materiallarni o‘z ichiga olgan tadqiqotlar amaldagi milliy va institutsional talablarga hamda Xelsinki deklaratsiyasining amaldagi tahriridagi etik tamoyillarga muvofiq bo‘lishi kerak.

Tirik hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlar amaldagi qonunchilik, institutsional talablar va hayvonlar farovonligining tan olingan standartlariga muvofiq bo‘lishi kerak. Tegishli hollarda mualliflar bunday tadqiqotlar haqida ARRIVE 2.0 tavsiyalariga muvofiq hisobot berishi kerak.

Agar etik tasdiqlash talab etilmagan bo‘lsa, bu qo‘lyozmada aniq ko‘rsatilishi va zarur hollarda tegishli asoslantirish taqdim etilishi kerak.

Tashqi standartlar

Uzbek Journal "Problems of Mechanics" jurnalining tahririy va nashriy faoliyati quyidagi standartlar va tavsiyalarga asoslanadi:

  • COPE Core Practices;
  • Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing;
  • tegishli hollarda Xelsinki deklaratsiyasining amaldagi tahriri;
  • tegishli hollarda ARRIVE 2.0 tavsiyalari;
  • CRediT Contributor Roles Taxonomy;
  • amaldagi milliy qonunchilik, institutsional talablar va xalqaro miqyosda tan olingan tadqiqot halolligi standartlari.

Siyosatni boshqarish

Ushbu siyosat 2026-yil 1-avgustdan kuchga kiradi va uning amaldagi etik standartlar hamda Uzbek Journal "Problems of Mechanics" jurnalining tahririy amaliyotiga doimiy muvofiqligini ta’minlash maqsadida davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.

Savollar, shikoyatlar, apellatsiyalar yoki ehtimoliy qoidabuzarliklar haqidagi xabarlar jurnal tahririyatiga instmechofficial@gmail.com elektron pochta manzili orqali yuborilishi kerak.

Barcha tegishli murojaatlar jurnalning amaldagi siyosatlari va COPE tavsiyalariga muvofiq ko‘rib chiqiladi.


ISSN 2010-7250 (Online)