Plagiatga siyosat
Uzbek Journal "Problems of Mechanics" original ilmiy tadqiqotlarni nashr etish va akademik halollikning yuqori standartlarini ta’minlashga intiladi.
Jurnal plagiat, matndan noto‘g‘ri qayta foydalanish, takroriy nashr yoki boshqa shaxsning intellektual hissasidan ruxsatsiz foydalanishni qabul qilmaydi.
Barcha taqdim etilgan qo‘lyozmalar Turnitin yoki boshqa tegishli matn o‘xshashligini aniqlash tizimi yordamida tekshirilishi mumkin. O‘xshashlik hisobotlari qo‘lyozma taqrizga yoki nashrga yuborilishidan oldin tahririyat tomonidan ko‘rib chiqiladi.
O‘xshashlik hisoboti faqat dastlabki tekshiruv vositasidir. O‘xshashlik foizining o‘zi plagiat mavjudligini tasdiqlamaydi. Muharrirlar har bir aniqlangan moslikni uning manbasi, hajmi, joylashuvi, konteksti va manba to‘g‘ri ko‘rsatilganligi asosida baholaydilar.
Plagiatning ta’rifi va shakllari
Plagiat boshqa shaxsning nashr qilingan yoki nashr qilinmagan so‘zlari, g‘oyalari, metodlari, ma’lumotlari, natijalari, tasvirlari, jadvallari, rasmlari, dasturiy kodi, modellari yoki boshqa intellektual hissalarini tegishli manbani ko‘rsatmasdan taqdim etishdir.
Plagiat quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
- matnni iqtibos va manbasiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish;
- boshqa manbadagi matnni tegishli havolasiz juda yaqin tarzda qayta ifodalash;
- materialni boshqa tildan tarjima qilib, original ish sifatida taqdim etish;
- boshqa shaxsning g‘oyasi, metodi, hisob-kitobi, natijasi yoki talqinidan manbani ko‘rsatmasdan foydalanish;
- rasm, jadval, sxema, fotosurat yoki boshqa vizual materiallarni havolasiz va zarur hollarda ruxsatsiz ko‘chirish yoki moslashtirish;
- boshqa shaxsning ma’lumotlari, dasturiy ta’minoti, kompyuter kodi, algoritmi yoki modelidan manbasiz foydalanish;
- taqriz, yozishma, hamkorlik yoki boshqa cheklangan manbadan olingan nashr qilinmagan yoki maxfiy materialdan foydalanish;
- soxta, mavzuga aloqasiz yoki chalg‘ituvchi manbalarni ko‘rsatish.
Ayrim so‘zlarni almashtirish, gaplar tartibini o‘zgartirish, formatni o‘zgartirish, rasmni qayta chizish yoki ko‘chirilgan materialni tarjima qilish uni original materialga aylantirmaydi.
O‘z-o‘zini plagiat qilish va matndan qayta foydalanish
Mualliflar o‘zlarining ilgari nashr qilingan ishlarining katta qismlaridan tegishli havola va oshkor qilishsiz qayta foydalanmasligi kerak.
Matndan noto‘g‘ri qayta foydalanish quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
- ilgari nashr qilingan matnning katta qismlarini takrorlash;
- ilgari e’lon qilingan ma’lumot yoki natijalarni yangi sifatida taqdim etish;
- mazmunan bir xil maqolani boshqa tilda qayta nashr qilish;
- rasm yoki jadvallardan havolasiz yoki ruxsatsiz qayta foydalanish;
- bitta tadqiqotni mazmunan jiddiy takrorlanuvchi bir nechta nashrga bo‘lish;
- oldingi maqola, konferensiya materiali, dissertatsiya, hisobot, preprint yoki qo‘lyozma bilan sezilarli moslikni yashirish.
Standart metodologik tavsiflardan cheklangan darajada qayta foydalanish zarur bo‘lsa, o‘quvchilarni chalg‘itmasa va iqtibos, mualliflik huquqi hamda litsenziya talablariga muvofiq bo‘lsa, qabul qilinishi mumkin.
Tegishli preprintlar, dissertatsiyalar, konferensiya materiallari, hisobotlar va bog‘liq qo‘lyozmalar maqola taqdim etilayotgan vaqtda oshkor qilinishi kerak.
O‘xshashlikni tekshirish va baholash
Jurnal quyidagi bosqichlarda o‘xshashlik tekshiruvini o‘tkazishi mumkin:
- dastlabki taqdim etishda;
- taqrizga yuborishdan oldin;
- jiddiy tuzatishlardan keyin;
- yakuniy qabul qilishdan oldin;
- nashrdan keyin tegishli murojaat kelib tushganda.
Jurnal qo‘lyozmada plagiat mavjudligini aniqlash uchun yagona avtomatik o‘xshashlik foizini qo‘llamaydi.
O‘xshashlik hisobotini ko‘rib chiqishda muharrirlar quyidagilarni hisobga oladilar:
- mos kelgan manba to‘g‘ri ko‘rsatilganmi;
- zarur hollarda qo‘shtirnoq ishlatilganmi;
- mos kelgan matnning hajmi va zichligi;
- moslik metodlar, natijalar, muhokama yoki xulosalarda joylashganmi;
- moslik standart texnik terminologiyaga tegishlimi;
- material mualliflarning o‘z oldingi nashridan olinganmi;
- rasm, jadval, ma’lumot, kod yoki natijalar qayta ishlatilganmi;
- moslik ishning originalligi haqida o‘quvchilarni chalg‘itishi mumkinmi.
Adabiyotlar ro‘yxati, to‘g‘ri rasmiylashtirilgan iqtiboslar, standart bayonotlar, keng qo‘llaniladigan texnik atamalar, muassasa nomlari, tenglamalar va umumiy qabul qilingan tartiblarning muqarrar tavsiflari alohida baholanishi mumkin.
Yuqori o‘xshashlik foizi har doim plagiatni isbotlamaydi, past foiz esa har doim originallikni tasdiqlamaydi. Jiddiy plagiat qisqa, ammo muhim matn, g‘oya, natija, rasm, jadval yoki algoritmni o‘zlashtirishdan iborat bo‘lishi mumkin.
Mualliflarning majburiyatlari
Mualliflar quyidagilarni ta’minlashi kerak:
- taqdim etilgan qo‘lyozma original bo‘lishi;
- barcha manbalar aniq ko‘rsatilishi;
- to‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtiboslar ravshan belgilanishi;
- qayta ifodalangan materialga tegishli havola berilishi;
- zarur ruxsatlar olinishi;
- bog‘liq nashrlar va oldingi versiyalar oshkor qilinishi;
- qayta ishlatilgan matn, ma’lumot, rasm, jadval, kod va modellar tegishli ravishda ko‘rsatilishi;
- barcha manbalar haqiqiy, mavzuga tegishli va tekshirilgan bo‘lishi;
- maxfiy yoki nashr qilinmagan materiallardan ruxsatsiz foydalanilmasligi;
- barcha hammualliflar qo‘lyozmani ko‘rib chiqishi va tasdiqlashi.
Mualliflar yashirin matn, o‘zgartirilgan belgilar, qasddan noto‘g‘ri yozilgan so‘zlar, ko‘chirilgan matn joylashtirilgan tasvirlar, avtomatik qayta ifodalash, formatni o‘zgartirish yoki boshqa chalg‘ituvchi usullar orqali o‘xshashlik hisobotini sun’iy ravishda o‘zgartirishga urinmasligi kerak.
Bunday harakatlar tahririy jarayonni qasddan manipulyatsiya qilish sifatida baholanishi mumkin.
Sun’iy intellekt vositalaridan ko‘chirilgan materialni yashirish, chalg‘ituvchi qayta ifodalash yaratish yoki soxta manbalarni shakllantirish uchun foydalanish mumkin emas. Mualliflar taqdim etilgan barcha materiallarning originalligi va aniqligi uchun to‘liq javobgardir.
Tahririy choralar
Iqtibos, qo‘shtirnoq yoki manbani ko‘rsatish bilan bog‘liq kichik kamchiliklar aniqlansa, qo‘lyozma tuzatish uchun mualliflarga qaytarilishi mumkin.
Mualliflar faqat umumiy o‘xshashlik foizini kamaytirishga urinmasdan, aniq muammoni tuzatishi kerak. Tuzatilgan qo‘lyozma qayta tekshirilishi mumkin.
Nashrdan oldin jiddiy yoki qasddan sodir etilgan plagiat aniqlansa, jurnal:
- tahririy ko‘rib chiqishni to‘xtatishi;
- tushuntirish va tasdiqlovchi hujjatlarni so‘rashi;
- qo‘lyozmani rad etishi;
- barcha mualliflarni xabardor qilishi;
- zarur hollarda mualliflarning muassasasiga murojaat qilishi;
- bog‘liq qo‘lyozmalarni tekshirishi;
- Qoidabuzarliklar haqidagi da’volarni ko‘rib chiqish siyosatiga muvofiq qo‘shimcha choralar ko‘rishi mumkin.
Ehtimoliy plagiat qo‘lyozma qabul qilingandan keyin aniqlansa, nashr jarayoni to‘xtatilishi va qabul qilish qarori bekor qilinishi mumkin.
Plagiat nashrdan keyin aniqlansa, jurnal quyidagilarni e’lon qilishi mumkin:
- tuzatish;
- xavotir bildirish bayonoti;
- maqolani qaytarib olish haqidagi bildirishnoma.
Tegishli chora ko‘chirilgan materialning hajmi va xususiyati, uning maqola uchun ahamiyati, natijalarning ishonchliligi va mavjud dalillarga bog‘liq bo‘ladi.
Plagiat nashr qilingan maqolaning originalligi, yaxlitligi yoki ishonchliligiga jiddiy ta’sir qilgan hollarda maqolani qaytarib olish ko‘rib chiqiladi.
Barcha holatlar adolatli va maxfiy ravishda ko‘rib chiqiladi. Yakuniy qaror qabul qilinishidan oldin mualliflarga, odatda, masala haqida xabar beriladi va javob berish uchun asosli imkoniyat taqdim etiladi.
Shikoyatlar va apellatsiyalar
O‘xshashlik hisoboti yoki plagiat haqidagi da’vo noto‘g‘ri baholangan deb hisoblagan mualliflar jurnalning Shikoyatlar va apellatsiyalar siyosati asosida asoslantirilgan apellatsiya taqdim etishi mumkin.
Apellatsiyada taxmin qilinayotgan faktik yoki protsessual xato ko‘rsatilishi va tegishli dalillar taqdim etilishi kerak.
Tahririy qarorga rozi bo‘lmaslik yoki faqat o‘xshashlik foizini kamaytirish apellatsiya uchun yetarli asos hisoblanmaydi.
Siyosatni boshqarish
Ushbu siyosat 2026-yil 1-avgustdan kuchga kiradi va uning amaldagi etik standartlar hamda Uzbek Journal "Problems of Mechanics" jurnalining tahririy amaliyotiga muvofiqligini ta’minlash maqsadida davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.
Plagiatga oid savollar, ehtimoliy plagiat haqidagi xabarlar, tasdiqlovchi materiallar, shikoyatlar yoki apellatsiyalar quyidagi manzilga yuborilishi kerak:
Barcha tegishli holatlar jurnalning amaldagi siyosatlari va tegishli COPE tavsiyalariga muvofiq ko‘rib chiqiladi.